اخلاق و فضائل

حضرت خدیجه (س) بانوی نمونه تاریخ

حضرت خدیجه (س) بانوی نمونه تاریخ

حضرت خدیجه کبری (ع)، از جمله انسانهائی در تاریخ بشریت به شمار میآید، که مظلومانه زیستند، مظلومانه در گذشتند و هنوز از پس گذار قرون و اعصار ناشناخته باقی ماندهاند. همدم شبهای تاریک محمد (ص)، بدون شک تأثیری عظیم بر رشد یافتن نهال مقدس اسلام داشته است.
خدیجه (ع) در سختترین و طاقت فرساترین شرایط رسوال الله را تنها نگذاشت و پابه پای او در برابر تمام دنیای کفر ایستاد و در نهایت از نثار جان خویش هم دریغ ننمود.
برای خدیجه (ع) همین افتخار بس که نخستین زن ایمان آورنده به اسلام بود و فرزندان و نوادگان او ستارههای درخشان آسمان آزادگی گشتند.
ضمن عرض تسلیت به مناسبت ۱۰ رمضان سالروز درگذشت شهادت گونه آن بانوی فداکار، مقالاتی در مورد وجوه گوناگون حیات حضرت خدیجه (ع) تقدیم میگردد. امید است که با تدبر در زندگانی بزرگان دین و اسوههای حقیقت و عشق به سوی فردائی بهتر رهنمون شویم.
در یک نگاه
نام: خدیجه.
القاب: مبارکه، طاهره، کبری، غرا (شامخ و ارجمند)
کنیه: ام هند، ام المؤمنین، ام الزهرا (س)
پدر و مادر: خویلد بن اسد، فاطمه بنت زائده
وقت و محل تولد: ۵۵ سال قبل از بعثت، در مکه معظمه
زمان ازدواج با پیامبر: دهم ربیع الاول، پانزده سال پیش از بعثت، ۲۵ سال پس از عام الفیل
وقت و محل رحلت: دهم ماه رمضان سال دهم بعثت در مکه (به دلیل شدت رنج و تعب در شعب ابی طالب به طور شهادت گونه جان به جان آفرین تسلیم کرد)
طول عمر شریف: حدود ۶۵ سال
مرقد شریف: قبرستان معلی در دامنه کوه حجون، شمال مکه معظمه
مدت زندگی با پیامبر: ۲۵ سال
فرزندان از محمد: قاسم، عبدالله، رقیه، زینب، ام کلثوم و فاطمهالزهرا(س)

در لغت نامه دهخدا ذیل عنوان خدیجه، آمده است که نامی از نامهای زنان و مونث خدیج است.
برای این واژه هم توضیح داده است که به معانی بچه انداخته ناقه پیش از اتمام مدت حمل و نیز «کودک» آمده است.
لذا عنوان «خدیجه» و نام مبارک آن حضرت وجه تسمیه خامی ندارد و در نهایت آن را میتوان نامی دانست که در میان اعراب مشهور بوده است و فرزندان دختر خود را به این نام، میخواندهاند. اما وی القاب گوناگونی نیز داشته است از جمله:
مبارکه که مقتبس از انجیل است که وی را بانوی مبارکه و همدم مریم یاد میکند: در آنجا که خطاب به حضرت عیسی (ع) میگوید: در نسل او از مبارکه است که همشوی و همدم مادرت مریم(ع) در بهشت میباشد.
صفت دیگر او که در جاهلیت به وی اعطاء گردید، طاهره بود زیرا در آن عصر وجود زن پاکدامن بسیار نادر بود و زنان جاهلیت به انواع انحرافات اخلاقی آلوده بودند، لذا آن حضرت به خاطر قداست و پاکی به این عنوان ملقب گردید. اما کبری هم لقبی بود که رسول الله (ص) پس از ازدواج با خدیجه به وی اهداء نمود. این عنوان نیز به دلیل برتری وی بر زنان عصر او و بی نظیری در ارزشهای انسانی اعطا گردید. غرا به معنی شامخ و ارجمند هم لقبی است که حضرت قائم (عج) در دعای ندبه به وی اعطا کرده است.
ولادت و خاندان خدیجه (ع)
در سرزمین عربستان و در ظلمات جهل و جاهلیت و در جائی که تا چشم کار میکرد ستم و ناپاکی و کینه توزی به چشم میخورد ۵۵ سال پیش از بعثت پیامبر، خدیجه (ع) از پدر و مادری پاک به نام خویلد و فاطمه پا به عرصه وجود نهاد. خانواده خدیجه کبری (ع) از اصیل این خاندانهای عرب بود که به همیت، غیرت و نیز حقیقت جوئی شهره بودند.
سلسله نسب حضرت خدیجه (ع) از ناحیه پدر چنین بود، خدیجه دختر خویلد بن اسد بن عبدالعزی بن کلاب بن مره بن کعب بن لؤی بن فهر بن غالب بن فهر بن مالک بن نضر بن کنانه است.
در مورد پدر وی در کتب گوناگون حکایتهائی نقل شده است. از جمله میگویند: خویلد پدر حضرت خدیجه (ع) در عصر خود از شخصیتها به شمار میآمد، و به عنوان سلحشور و دلیر شمرده میشد. از نشانههای شجاعت او این که به هنگام لشگر کشی شاه قدرتمند یمن به مکه، که قصد داشت پس از تصرف این شهر حجرالاسود را به کشور خود ببرد، خویلد در برابر وی ایستادگی فراوان نمود. این کار که با پشتیبانی مردم مکه مواجه شد سبب گردید، شاه یمن از تصمیم خود منصرف شود.
این فداکاری در آن هنگام زبانزد مردم شد، و مردم زبان به زبان از وصف شجاعت خویلد سخن میگفتند و او را در این مورد میستودند.
از دیگر افراد مشهور خاندان خدیجه کبری میتوان به ورقه بن نوفل بن اسد پسر عموی ایشان اشاره کرد. ورقه در عصر جاهلیت و در شرایطی که اکثریت قابل توجهی از مردم جزیرهالعرب مشرک بودند با مطالعه در دین مسیحیت به این آئین توحیدی گرایش یافت.
ورقه به سبب اطلاعات زیادی که از ادیان گوناگون داشت و همواره سخنان حکیمانهای بر لبان جاری میساخت بسیار مورد احترام بود.
جنبه دیگر شهرت او نقشی است که در ازدواج رسول الله با خدیجه کبری (ع) داشته است که این بحث را در سطور بعدی پی خواهیم گرفت. از دیگر بستگان مشهور حضرت خدیجه، اسد بن عبدالعزی جد پدری خدیجه (ع) بوده است.
وی بیست سال قبل از بعثت در جمعی شرکت کرده بود که با هدف حفظ امنیت مکه، رسیدگی به حقوق مظلومان و جلوگیری از ستم با هم پیمان بستند. این جمع را حلف الفضول نامیدند که این موضوع به علت شرکت افرادی با نامهای: فضل بن فضاله، فضل بن وداعه، و فضیل بن حارث بود.
پیامبر اکرم نیز که در آن هنگام بیست سال داشت، به این پیمان پیوست این همان پیمانی است که حضرت میفرمود:
«لقد شهدت حلفاً ما احب ان لی به حمر النعم؛
در پیمانی شرکت کردم که حاضر نیستم آن را بشکنم و در عوض شتران سرخ موی حجازی ] گرانبهاترین نعمتها [ را به من بدهند.»
نکته دیگری که میتوان در این مورد اشاره کرد اشتراک در اجداد میان رسول الله و حضرت خدیجه(ع) است. سلسله انساب رسول خدا (ص) محمدبن عبدالله بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبد مناف بن قصی…است که بانگاه به سلسله انساب خدیجه (ع) میفهمیم که از قصی بن کلاب به پیشتر هر دو یکی هستند. لذا عبد مناف و عبدالعزی با هم برادر بودهاند.
لذا رسول خدا (ص) و خدیجه کبری (ع) به این اعتبار، نوه عموی یکدیگر میباشند. نام مادر حضرت خدیجه هم فاطمه بنت زائده بن اصم بن الهوم بن رواقه بن حجر بن عبد معیص بن عامر بن لوی بن غالب بن مهزبن مالک است که ایشان نیز از سوی با پیامبر اکرم (ص) و دیگر هاشمیهای قریش از یک نسل میباشند.
خدیجه قبل از محمد(ص)
اگر چه از دوران کودکی و نوجوانی آن حضرت اطلاع دقیق و مستندی در دست نیست اما با توجه به رسوم بزرگان عرب، او از زندگی بسیار خوب و تربیت بسیار مناسبی برخوردار بوده است. پیشتر گفتیم که خاندان خدیجه همگی از دانشمندان و متفکران مکه به شمار میرفتند و پدر وی نیز فردی مورد احترام و برجسته بوده است. لذا حضور وی در یک چنین خانوادهای سبب شد خوی بزرگ منشی و نیک سیرتی در وی پدیدار گردد.
خدیجه در دوران جوانی و پیش از محمد دوبار ازدواج نمود. نخستین ازدواج او با «ابی هاله رزاره بن نباش اسیدی» بود. هر چند برخی منابع نام او را نباش بن زراره نقل نمودهاند. در مورد شغل وی گفتهاند که او بازرگان بوده است. ازدواج با زراره برای خدیجه ۲ فرزند بر جای نهاد. یکی هاله و دیگری هند. هندبن ابی هاله که یکی از پسران خدیجه و برادر مادری حضرت زهرا(ع) به شمار میرود از مسلمانان شجاع و برومند بود و در راه پیشبرد اسلام فداکاریهای بسیار کرد. چرا که او تربیت شده پیامبر(ص) بود به عنوان نمونه:
۱ـ هند در شب هجرت رسول خدا از مکه به مدینه آن حضرت را تا جلو غار ثور همراهی کرد، در آنجا پیامبر (ص) به او دستور داد به مکه باز گردد. وی به مکه بازگشت، و شب بعد به همراه علی (ع) مخفیانه برای دیدار پیامبر(ص) به غار رفتند، پیامبر(ص) به آنها فرمود: دو شتر برای ما خریداری کنید، و برای حرکت به سوی مدینه آماده سازید.
۲ـ هند در جنگهای بدر واحد در رکاب رسول خدا (ص) با دشمنان میجنگید و فداکاریها نمود.
۳ـ پس از رسول خدا (ص) هندابی ابی هاله از یاران علی (ع) بود، تا این که در جنگ جمل، در رکاب امیر مؤمنان علی (ع) به شهادت رسید.
وی همچنین بسیار خوش بیان بود و زبانی شیوا و گویا داشت، تا آنجا که امام حسن (ع) میگوید: «به دائیم هند گفتم: ویژگیهای چهره نورانی رسول خدا را برایم بیان کن» و او در پاسخ آن امام همام حضرت محمد (ص) را با بهترین واژهها و کلام توصیف کرد.
با در گذشت زراره خدیجه (ع) با عتیق بن عائذ فحزومی پیوند زناشوئی بست. وی مردی بسیار با مکنت بود و برخی گفتهاند بیش از صد هزار شتر داشته است که آنها را به کار تجارت میبرده است. از عتیق نیز خدیجه دختری به نام «هنده» داشت.
هنده پس از ظهور اسلام از اولین زنانی بود که به دین اسلام گروید، و به عنوان یکی از صحابیهای بزرگ و با اخلاص پیامبر (ص) به شمار میآمد. با در گذشت عتیق خدیجه وارث ثروتی بسیار عظیم گشت. بعد از عتیق با آن که خدیجه خواستگاران بسیاری داشت و در اوج جوانی و زیبائی به سر میبرد از مردان کناره گرفت. خدیجه با هوش و ذکاوت فراوان و از سوئی تجربه فراوانی که داشت سرمایه خود را در راه تجارت نهاد. وی بر اثر تدبیر و سعی و کوشش در تجارت و امور اقتصادی، از ثروتمندان بی نظیر عصر خود بود. او در راه تحقق آرمانهای اسلام، همه ثروت خود را انفاق کرد. مکنت خدیجه تا آنجا برای پیشبرد اسلام، مفید و مهم بود که پیامبر (ص) فرمود:
«هیچ ثروتی هرگز مرا آن سود نبخشید که ثروت خدیجه(ع) به من سود بخشید»(۱۰)
محدثان و تاریخ نویسان عوامل ثروت فراوان خدیجه (ع) را چنین تعیین کردهاند:
تبحر وی در تجارت که موجب شد ثروت کلانی که از همسران سابقش به میراث برده بودراکد نماند. بدین ترتیب که با تدبیر ویژه، ثروت خود را به ثروتمندان سرشناس به عنوان مضاربه میداد، و از سوی دیگر بردگان فراوانی داشت که به دلیل خوی و رفتار خوش خدیجه از اموال او به دقت فراوان مراقبت مینمودند و در حرکت کاروانهانقش کارآمدی داشتند. لذا روز به روز ثروت خدیجه افزایش مییافت و کاروانهای تجاری او به سوی یمن، مصر، شام، طائف، عراق، بحرین، عمان، حبشه، فلسطین و… حرکت مینمود.
تاریخ نویسان مظاهر ثروت خدیجه (ع) را در سه مورد ذیل خلاصه کردهاند:
۱ـ هشتاد هزار شتر، که اموال تجارتی او را به اکناف و بلاد میبردند.
۲ـ بارگاهی از حریر سبز با طنابهای ابریشم بر بام خانه با شکوهش بر افراشته بود، و در آنجا از رفت و آمدکنندگان از زن و مرد، پذیرائی میشد، و از این طریق مستمندان و فرودستان گرسنه نمیماندند.
۳ـ چهار صد غلام و کنیز، امور زندگی او را رسیدگی و سرپرستی میکردند و این دستگاه عظیم را اداره مینمودند.
به گفته منابع تاریخی ثروتمندان آن عصر مانند: ابوجهل، عقبه بن ابی معیط، صلت بن ابی یهاب، و ابوسفیان در مقایسه با خدیجه (ع) فقیری بیش نبودند.
در روایت دیگری آمده است: خدیجه (ع) خانه آن چنان و سیعی داشت که همه مردم مکه در آن جای میگرفتند، و در بالای آن خانه بارگاه آبی رنگ بود، و در سطح دیوارهای آن، عکسهای خورشید، ماه و ستارگان را کشیده بودند، و این بارگاه با طنابهای ابریشم با میخهای فولاد، بسته شده بود و شکوه خاصی داشت.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *